Savaşların çevresel etkileri çatışmalar sona erdikten sonra da sürer. Bombardımanlar, füzeler, tanklar, savaş uçakları, gemiler ve askerî lojistik yoğun fosil yakıt tüketir. Enerji santrallerinin, rafinerilerin, fabrikaların, depoların, limanların ve ulaşım altyapısının yıkılması da emisyon yaratır; yeniden inşa ise çimento, çelik, enerji ve taşıma talebini yeniden artırır.
Petrol ve gaz tesislerindeki yangınlar, ormanların tahribi ve toprağın bozulması sera gazları ve kirleticileri atmosfere salar. Savaşların etkisi yalnızca emisyonlarla sınırlı değildir; ekosistem kaybı, su kirliliği, gıda güvensizliği ve toplumların iklim değişikliğine uyum kapasitesinin zayıflaması da bu maliyetin parçasıdır.
Görünmeyen askerî karbon ayak izi
Askerî yakıt tüketimi, operasyonlar ve savaş bölgelerindeki yıkımın emisyonlarını hesaplamak zordur; ülkeler bu verileri her zaman düzenli ve karşılaştırılabilir biçimde raporlamaz. Savaş uçakları, nakliye araçları, zırhlı sistemler, gemiler, üsler, radarlar ve lojistik ağların yanında mühimmatın üretilmesi, taşınması, bakımı ve imhası da enerji ve hammadde gerektirir.
Sivil sektörlerden ayrıntılı emisyon raporları istenirken askerî faaliyetlerin iklim etkisinin eksik görünmesi hesap verebilirlik sorunu doğurur. Güvenlik hassasiyetleri korunmalı, ancak çevresel etkilerin değerlendirilmesi ve raporlanması bütünüyle dışarıda bırakılmamalıdır.
Savaşlar iklim politikalarını nasıl zayıflatıyor?
Çatışmalar sırasında kamu kaynakları iklim uyumu, sağlık, eğitim ve enerji dönüşümü yerine savunmaya yöneltilebilir. Enerji güvenliği kaygıları yeni petrol ve doğal gaz yatırımlarını teşvik edebilir; ticaret yollarının bozulması, gıda ve gübre fiyatlarının yükselmesi, teknoloji paylaşımının yavaşlaması ve iklim finansmanının daralması uzun vadeli dönüşümü zorlaştırır.
İklim değişikliği tek başına savaşların nedeni değildir; çatışmaların tarihsel, siyasi ve ekonomik nedenleri vardır. Bununla birlikte su kıtlığı, tarımsal kayıplar ve gıda fiyatlarındaki artış kırılgan toplumlarda gerilimleri derinleştirebilir. Savaşlar da bu sorunlarla mücadele kapasitesini azaltır.
Barış, sürdürülebilirliğin temel koşuludur
Sürdürülebilirlik uzun vadeli planlama, kaynakların adil kullanımı ve kurumlar arası iş birliği gerektirir. Savaş bu koşulları zayıflatır. Mustafa Kemal Atatürk’ün “Yurtta barış, dünyada barış” ilkesi bu nedenle yalnızca diplomatik bir ifade değil, sürdürülebilir bir geleceğin siyasi ve insani temelidir. Barış, kaynakların eğitime, sağlığa, bilime, enerji dönüşümüne ve iklim uyumuna ayrılabilmesinin koşullarından biridir.
İklim güvenliği ile insan güvenliği birlikte ele alınmalıdır. Güvenli suya, gıdaya, enerjiye ve barınmaya erişim olmadan kalıcı toplumsal istikrar kurulamaz. Sürdürülebilirlik barışın sonucu olduğu kadar, barışın altyapısını güçlendiren bir yaklaşım da olabilir.
Rekaberlik: Rekabet ederken ortak çözüm üretmek
Çoklu krizler, ülkeleri, şirketleri ve kurumları ortak sorunlarda birlikte çalışmaya zorluyor. Rekaberlik, tarafların ekonomik ve stratejik çıkarlarını korurken iklim krizi, su kıtlığı, gıda güvencesi ve enerji dönüşümü gibi konularda iş birliği yapmasıdır.
Kamu, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum; ortak su havzalarının korunması, yenilenebilir enerji araştırmaları, emisyonların şeffaf izlenmesi ve savaş bölgelerinin düşük karbonlu biçimde yeniden inşası için ortaklıklar kurabilir. Rekabetin sınırları, ortak yaşam alanlarının korunmasıyla çizilmelidir.
Türkiye’nin COP31 fırsatı
Türkiye, 2053 net sıfır emisyon hedefini açıklamış ve 2025’te 2035 hedefini içeren İkinci Ulusal Katkı Beyanı’nı sunmuştur. Beyan, referans senaryoya göre 466 milyon ton CO₂ eşdeğeri azaltımla 2035 emisyonlarının 643 milyon ton CO₂ eşdeğerinde sınırlandırılmasını öngörür. Referans senaryoya göre azaltım, mutlak emisyonların bugünkü seviyenin altına inmesiyle aynı değildir; hedef, emisyonların zaman içindeki seyriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Türkiye yenilenebilir enerjiyi şebeke ve depolamayla desteklemeli, sanayide verimliliği artırmalı; su kıtlığı, afetler ve gıda güvensizliğine karşı dayanıklı altyapılar geliştirmelidir. Avrupa, Asya, Orta Doğu ve Akdeniz arasında su, gıda, enerji, lojistik ve yeniden yapılanma projeleri de iş birliği fırsatı sunar.
COP31’de gündeme taşınması gerekenler
Antalya’da beş konu öne çıkarılabilir: askerî emisyonların daha şeffaf raporlanması; uydu ve bağımsız bilimsel çalışmalarla savaşların çevresel hasarının izlenmesi; yeniden inşada enerji verimli binalar ve dayanıklı su altyapısının önceliklendirilmesi; çatışmalardan etkilenen ülkelerin iklim finansmanına erişiminin kolaylaştırılması; ortak doğal kaynak yönetimi ve düşük karbonlu teknolojiler için rekaberlik temelli ortaklıklar kurulması.
Küresel ısınma durdurulabilir mi?
Geçmişte atmosfere salınan sera gazlarının etkileri bir anda ortadan kaldırılamaz. Ancak gelecekteki ısınmanın büyüklüğü bugünkü kararlara bağlıdır. Emisyonların hızlı ve kalıcı biçimde azaltılması, net sıfır CO₂’ye ulaşılması ve metan gibi diğer sera gazlarının düşürülmesi, daha ağır sonuçları sınırlamak için belirleyicidir.
Savaşları sona erdirmek tek başına iklim krizini çözmez; ancak kaynakların insan refahına, enerji dönüşümüne ve iklim uyumuna yönelmesini kolaylaştırır. COP31’in başarısı, bildirilerin ötesinde yatırımların, emisyon azaltımlarının ve insanların yaşam koşullarındaki iyileşmelerin ölçülmesiyle değerlendirilmelidir.
Antalya’dan dünyaya: Barış olmadan sürdürülebilirlik eksik kalır
Samimi bir iklim politikası, askerî emisyonları, savaşların çevresel maliyetini, yeniden inşanın karbon yükünü ve silahlanmanın iklim yatırımları üzerindeki baskısını hesaba katmalıdır. Türkiye, COP31’i şeffaflık, düşük karbonlu yeniden yapılanma, iklim finansmanı, ortak doğal kaynak yönetimi ve barış odaklı uluslararası iş birliğini ilerletmek için kullanabilir.
Sürdürülebilirlik yalnızca doğayı korumak değil; insanların savaş, yoksulluk, açlık, susuzluk ve iklim felaketlerinden uzak, güvenli bir geleceğe sahip olma hakkıdır. Atatürk’ün “Yurtta barış, dünyada barış” ilkesi, Antalya’dan verilecek ortak mesajın merkezinde yer almalıdır.
